opis

Strój łowicki uważany jest za najbardziej efektowny i reprezentacyjny. Poprzez swą barwność i bogactwo zdobień stał się wzorem dla ubiorów z innych, niekiedy odległych regionów. Jego podstawę stanowiły wełniane tkaniny samodziałowe – pasiaki – zmieniające z upływem lat swoją kolorystykę. W dziewiętnastowiecznych dominowała czerwień, na początku XX wieku modne stały się pomarańczowe tła, a w okresie międzywojennym, dzięki zastosowaniu barwników anilinowych, pojawiły się nowe kolory: szmaragdy, zielenie, róże i fiolety. Do podstawowych elementów łowickiego stroju kobiecego należało nakrycie głowy, koszula, kiecka, zapaska, spencer, obuwie i biżuteria. Zapaskę przednią zakładano na wełnianą sukienkę (kieckę) i zawiązywano w pasie jak fartuch. Wykonywano ją z samodziałowej tkaniny pasiastej i usztywniano inną tkaniną. Po przymarszczeniu wszywano jej górną część w oszewkę-pasek, wykonaną z tej samej tkaniny i zapinaną z tyłu na klamerkę. Boki i dół obszywano aksamitną taśmą, zdobioną haftem płaskim lub koralikowym o motywach kwiatowych, z dominującą różą, charakterystyczną dla regionu łowickiego. Kiedy w latach 20.-30. XX wieku sukienki zaczęto obszywać pasem haftowanego aksamitu, zapaski skróciły się, aby nie zasłaniać tej dekoracyjnej krawędzi. Kiecka to chyba najważniejszy element stroju kobiecego, kształtująca całą sylwetkę. Powstała przez zszycie spódnicy i stanika. Samodziałowe, pasiaste spódnice, węższe w XIX wieku, nabrały z czasem szerokości do 6 m w obwodzie. Układano je w drobne fałdy, dzięki czemu były – jak mówiono – „odęte”. W celu usztywnienia podklejano je mocno nakrochmaloną tkaniną bawełnianą. Spódnice były przez to bardzo ciężkie, stąd konieczność doszycia ich do stanika. Stanik miał prosty krój i był dopasowany na plecach zaszewkami. Staniki szyto zazwyczaj z czarnego aksamitu; pasem takiego samego materiału obszywano również dół spódnicy. Aksamitne części kiecki były bogato zdobiono haftem płaskim lub koralikowym w wielobarwne kwiaty z ulubionym motywem rozkwitłej róży. Bielunka to odświętna koszula o kroju przyramkowym, z cienkiego, dobrego gatunkowo płótna lnianego lub bawełnianego, fabrycznego. W zależności od okresu powstania różniąca się detalami kroju i zdobieniami. Starsze bielunki, zazwyczaj lniane, były długie, z małym kołnierzykiem lub oszewką i szerokimi rękawami wszytymi w mankiet. Nowsze, bawełniane, były krótkie, z dużym, wykładanym kołnierzem i szerokimi, dzwonowatymi rękawami bez mankietów. Początkowo zdobiono je haftem krzyżykowym, tzw. szyciem ruskim, z czasem także płaskim i cieniowanym. Według miejscowej tradycji technika haftu krzyżykowego przywędrowała do Księstwa Łowickiego za pośrednictwem mężczyzn służących w Rosji w armii carskiej, stąd jego nazwa. Łowiczanki nie używały kanwy, w czasie wyszywania liczyły po prostu nitki płótna, co było szczególnie trudne w przypadku cienkiego płótna bawełnianego. Skomplikowane motywy wzorów to indywidualne kompozycje wiejskich hafciarek. Często sprawiają wrażenie malowanych i trudno dostrzec tworzące je miniaturowe krzyżyki. Początkowo w hafcie krzyżykowym dominowały motywy geometryczne, stopniowo wzbogacane roślinnymi. Najbardziej popularny był kwiat bratka przybrany niezapominajkami, dzwonkami, kąkolami, chabrami, pączkami różanymi i różnorodnymi listkami, z czasem zastąpiony przez różę, która stała się wyróżnikiem regionu łowickiego. W stroju ludowym powszechnym okryciem głowy kobiet były chustki, mające formę kwadratu. W regionie łowickim popularne były 3 typy chustek: wełniane (szalinówki), jedwabne (jedwabnice) i płócienne zdobione haftem. W przypadku dwóch ostatnich w jednym z rogów – tym widocznym po złożeniu chustki w trójkąt – występował duży, naturalistyczny motyw kwiatowy. Szalinówka z kolei ozdobiona była wzdłuż wszystkich boków szlakami drukowanych motywów kwiatowych; środek był przeważnie gładki. Jedwabnice i chustki płócienne wiązano z tyłu głowy, szalinówki pod brodą.

Lidia Zganiacz